Naslovna stranaDetoxLand Pionir - Medeno Srce
Danas je 21.11.2017. Utorak
NAJČITANIJE
     
    NAJNOVIJI BROJ
     
    Godina I, Broj 16
      16. jun 2017.


     
    2_4.jpg
     

     

     

     
     
     
     
    Grad
    Zajedničke ideje i poruke o slobodi, sprovedene na različite načine - naracijom, simbolizmom i apstrakcijom
    Podsetnici na herojstvo i junaštvo
    25.04.2017.

    Nakon Drugog svetskog rata, javni prostori na teritoriji Jugoslavije su postali ispunjeniji novim, socijalističkim spomenicima. Prostori po kojima su nicali novi spomenici su najčešće bila mesta na kojima su pre rata bili postavljeni spomenici, a koje su okupacione vlasti po dolasku na vlast sklonile.

    5265_1.jpg

    Podignuta spomen obeležja su imala za cilj da slave novostečenu slobodu naroda, mir i spokoj, ali i da veličaju ideologiju nove, komunističke partije. Podizali su se različiti tipovi spomen obeležja, ali sa uglavnom istom, zajedničkom, idejom – da slave partiju. Nakon oslobođenja Subotice, 10. oktobra 1944. godine, dolazi do velikog talasa spomengradnje u našem gradu. U periodu od tridesetak godina je podignuto više spomen obeležja, od kojih će u ovom tekstu biti spomenuto tri

    – Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma, spomenik Prozivka i spomenik Balada obešenih. Navedeni spomenici su iz različitih vremenskih razdoblja, čak različitih decenija, stilski potpuno drugačiji i u različitim delovima grada, ali jednako efektno i snažno emituju poruke o apsurdnosti rata i stradanja u njemu. Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma je prvi podignut spomenik nakon rata. Pored toga, značaj spomenika je u umetničkom smislu jer je otvorio put podizanju novog tipa spomenika bez herojskog patosa i gestova koji su predstavljali ustaljenu šemu socrealističke estetike. Autor spomenika je vešt vajar, Toma Rosandić, autor čuvene skulpturalne grupe „Igrali se konji vrani“ ispred Narodne skupštine u Beogradu. Veliku podršku Tomi Rosandiću u izgradnji spomenika dali su mladi članovi njegove radionice, između ostalih i Bajmočanka Ana Bešlić, autorka nekoliko posleratnih spomenika u Subotici. Na tadašnjem subotičkom Trgu Ćirila i Metodija je iz prethodne epohe ostao postament namenjen nikada izgrađenom spomeniku. Postojeći postament je međutim iskoristio Toma Rosandić kao bazu za dominantnu skulpturalnu grupu Spomenika palim borcima i žrtvama fašizma – devojku jedrih grudi koja drži venac nad telom stradalog mladića. Sa čeone strane postamenta su u reljefu izvedene predstave bitke, gde je pobednik u centru, a neprijatelj je pritisnut u samim uglovima reljefne ploče. U želji da stvori vanvremenski ideal, Rosandić izostavlja bilo koju vrstu partijskog ili nacionalnog obeležja u vidu grbova, uniforme, zastave… Na taj način stvara spomenik trajne umetničke i ideološke vrednosti koji proslavlja pobedu dobra nad zlom. Na zadnjoj strani spomenika nalaze se bronzana vratanca koja vode u unutrašnjost kosturnice. Oko vrata su postavljene ploče sa imenima palih boraca i žrtvama fašizma.

    Nešto drugačije oblikovan, ali sa istom idejom, podignut je spomenik Prozivka. Spomenik Prozivka je skulptura monumentalne forme i dimenzija koja predstavlja stilizovani snop žita, izuzetne umetničke vrednosti, postavljen na polukružni postament. Vremenom se naziv spomenika odomaćio i postao oznaka čitavoj skupini stambenih objekata koje su postale okruženje spomenika. Autor je Oto Logo sa saradnicima.

    Pre samog podizanja spomenika je postojala ideja da se u njegovoj okolini napravi okruženje slično trgu, koje će okupljati građane. Ideja je ubrzo napuštena, te je realizovan samo bronzani snop na postamentu sa citatom Lazara Merkovića „Slobodom prozvani i mrtvi žive“. Svojom monumentalnošću spomenik podseća na herojstvo i ne dozvoljava da se pali borci socijalističke revolucije zaborave. Sama realizacija spomenika, tako da aludira na složeno snoplje pokošenog žita, aludira na završnicu prirodnog ciklusa koji najavljuje novi život. Takođe, snop žita odgovara subotičkom, žitorodnom podneblju. Logo stvara simbol koji svoje značenje iskazuje oblikom čiste forme bez narativnih primesa. Svođenjem umetničkih elemenata na jednostavnu formu, autor stvara spomenik zbirnih amblema i brojnih asocijacija koje pozivaju na savest i slogu. Prvobitna zamisao, zabeležena na urbanističkom planu iz 1973. godine, pokazuje kako je spomenik zamišljen kao završnica spomen aleje Osme vojvođanske udarne brigade koja bi vodila od centra do memorijala Prozivka. Taj projekat nije nikada realizovan, a spomenik je postao prepoznatljiv simbol stambenog naselja Prozivka i svakako najznačajniji memorijal ovog tipa u svojoj okolini.

    5265_2.jpg

    Spomenik „Balada obešenih“ se nalazi na Trgu Lazara Nešića. Podignut je 1967. godine nakon kraćeg zastoja spomengradnje u Subotici. Spomenik je izgradio Nandor Glid, kao memorijalni znak na stradanja tokom Drugog svetskog rata. Podignut je na mestu gde je 18. novembra 1941. godine obešeno petnaest prvoboraca Subotice.

    Naziv spomenika potiče od istoimene balade predrenesansnog, francuskog pesnika, Fransoa Vijona, koja je okupirala misli Nandora Glida. Nandor Glid je vajar koji se školovao u Subotici, a zatim se usavršavao u Parizu. Godine rata je proveo sa porodicom u logoru. Strašan period proveden u logorima je na ovog umetnika ostavio veliki uticaj. Vizije masovnih uništavanja nedužnih života su ostala u sećanju Glida do kraja njegovog života. Ona su bila nadahnuće tokom vajanja „Balade obešenih“. Zbog toga spomenik i emituje teška i emotivno potresna iskustva stečena u fabrikama smrti kakva nisu zabeležena u celokupnoj ljudskoj civilizaciji do tada. Sažimanjem elemenata zastrašujućih prizora u simbolične znakove i svođenjem ljudske anatomije na izdužene segmente međusobno vezane zadebljanjima Glid je sproveo kristalizaciju oblika u čiste skulptorske šifre. Naglašen verzikalizam skulpture stvara oblik uzvičnika koji snažno šalje poruku o apsurdnosti rata i uzaludnog stradanja. Podjednako upečatljiva iz svih uglova spomen skulptura navodi posmatrača da oko nje kruži i doživljava je jednako jako i emotivno iz svih uglova. Apstrakne forme inspirisane poezijom ali i ličnom tragedijom jesu najuspelije izvajane umetničke forme subotičke apstrakcije u godinama posle rata. Spomenik „Balada obešenih“ predstavlja sam vrh spomen plastike ne samo u Subotici, već i na širem evropskom planu.

    Pored ova tri spomenika u Subotici je u decenijama nakon rata podignuto još nekoliko spomenika posvećenih stradalim u ratu. Njihova umetnička vrednost i značaj su takođe neosporni. Međutim, tri navedena spomen obeležja na najbolji način stvaraju celokupnu sliku spomengradnje u Subotici nakon Drugog svetskog rata i pokazuju kako su zajedničke ideje i poruke o slobodi, miru, humanosti i herojstvu mogle biti sprovedene na različite načine - naracijom, simbolizmom i apstrakcijom.

    Miomir Milić

    M.Radojčin

    Cenovnik Subotičkih Novina

    Apoteka Subotica

    4_22.jpg

    Kuća zdravlja

    4_20.jpg

    Zoo Palić

    NorDent

    Suboticagas

    Vojput

    Dom zdravlja